maandag 10 november 2014

HET ELFDE GEBOD

Rein en onrein volgens de spijswet

HET ELFDE GEBOD
Piet Schreuder

Laat ik beginnen met te zeggen dat ik op mijn 14e jaar besloot geen alcoholhoudende drank te gebruiken. Niet lang daarna merkte ik dat ik na de pauze van de voetbalwedstrijd minder adem had. Het was de gewoonte dat men die pauze benutte om als ontspanning een sigaretje te roken. Het kleine kleedkamertje zag blauw van de rook. Een grote behoefte aan tabak had ik nooit gehad, ik vond een Egyptische blauwe Faroka na het eten wel stoer en aangenaam. Maar uithoudingsvermogen en meer concentratie bij het leren vond ik belangrijker, dus rookte ik sindsdien niet meer. Het kostte mij geen enkele moeite. Er lagen geen hogere principiële motieven aan ten grondslag. De woorden “geheelonthouding”, “geheelonthouder” en “drankbestrijder” kwamen pas aan de orde toen ik de overtuiging van mijn ouders overnam die vonden dat het gebruik van alcoholhoudende dranken schadelijk voor de arbeidersbeweging en gezinnen was. Zij wilden ook met het bevorderen van de wereldhulptaal Esperanto streven naar een beter begrip tussen de volken om oorlogen te voorkomen. Zo kwam ik in de Jeugdbond Voor Onthouding (JVO) terecht, die bestond uit jongeren tussen de 14 en 21 jaar, kinderen van soortgelijke ouders waarvan zij hun overtuiging zo mogelijk nog vuriger uitdroegen. Over het hele land verspreid waren er minstens 7000 lid van. Op landelijke bijeenkomsten en gezamenlijke kampeerdagen maakte je kennis met geestverwanten uit allerlei plaatsen. Bij zoveel idealisme behoorde natuurlijk ook het propageren van geweldoze weerbaarheid. Veel jongens vond je later terug in dienst-weigeraarkampen.

Het elfde gebod
Liep ik al een paar maanden met bovenstaande titel in mijn hoofd om een stukje te schrijven over Bijbelse geboden en regels, ging het duo Knevel en Van den Brink er mee aan de haal. Eén van de deelnemers aan het tafelgesprek werd de vaag gesteld wat voor hem/haar het elfde gebod was. Uit de antwoorden van de geïnterviewde bleek echter dat hier bedoeld was een wens voor verbetering van de wereldtoestand te uiten. Het kon ook een wens voor de persoon zelf zijn. Mijn bedoeling met de titel is anders. Ik heb ze niet geteld, maar iemand die dat wel deed, zei dat het aantal geboden in de Bijbel, behalve de tien geboden, 631 bedraagt. Die geboden of wetten en regels worden hoofdzakelijk in de Joodse Hebreeuwse Bijbel, het Oude Testament genoemd.

Welke geboden en regels behouden?
Regelmatig worden ik en anderen voor de vraag gesteld of Christenen, behalve de tien geboden, nog gebonden zijn aan één of meer van die geboden. Over de tien geboden als gedragsregels voor de Christen is men het over het algemeen eens. Ze zouden immers door God zelf in de twee stenen tafels zijn gegrifd en Prediker zegt dat het zich hieraan houden voor alle mensen geldt, dus niet alleen voor de Joden en bijgevolg ook niet uitsluitend voor de mens in de Oud Testamentische tijd, maar voor de mens in alle tijden en in alle omstandigheden. Ook niet door het zich perfect hieraan houden, je en vrijkaartje voor het nieuwe rijk in de hemel krijgt. Want herhaaldelijk vermeldt Gods Woord dat niet één mens perfect is. Hij laat de profeten zelfs zeggen dat Hij met een koppig en hardnekkig volk te doen heeft. En ik vrees dat daarmee niet allen de Joden wordt bedoeld, maar wij allen. Wel ernaar streven, maar erkennen dat wij steeds daarin struikelen en van genade afhankelijk zijn. Wat doet een minderheid als volk, ras of groep, bijvoorbeeld van andere sexualiteit dan de gangbare? Zij voelen zich verdrukt en proberen zich zo slim mogelijk op andere manieren te bewijzen. Daarom koos God het Joodse volk uit, dat in Egypte werd verdrukt. Dat volk werd op de proef gesteld en op een wonderlijke manier uit het land gevoerd met de belofte van een eigen land. Zij ontvingen de tien geboden en moesten God erkennen en daaraan gehoorzaam zijn. Zo werd dat volk als een stalen veer. Hoe harder je die naar beneden drukt, hoe harder hij omhoog springt.

Zelfwerkzaam
De Jeugdbond was onafhankelijk van politiek en godsdienst. Met gebruik van vrije meningsuiting in de vele aangemoedigde discussies moest iedereen maar zijn eigen mening vormen. Het mooiste van die Bond vond ik wel de “zelfwerkzaamheid”, een woord dat ik nog steeds koester. Niet ouderen voor jou laten uitmaken wat je wel of niet moest denken en organiseren, maar zelf ontdekken en doen. Misschien de mooiste tijd van mijn leven. Met hen de natuur en cultuur beleven en propageren, Bonte avonden in buurthuizen zelf organiseren met zang, toneel en volksdansen en korte toespraken. Discussies over meningen waren aan de orde van de dag. Onze Arnhemse jeugdleidster was een jonge lerares die zich niet boven ons stelde en die zelfwerkzaamheid van de 25 leden van onze plaatselijke afdeling wilde bevorderen. Ze was Esperantiste en dus ging onze afdeling elke week een paar uur die taal studeren. Mijn onderwijzer op de Lagere School was ook Esperantist en na schooltijd begon de klas in een apart lokaal maar gelijk aan die studie. Mijn omgeving was wel een beetje apart in dat opzicht. Zonder antimilitarisme kon het ook al niet. Beschaafd zaakje hè. De jongens waren later bijna allemaal in het dienstweigeraarkamp te vinden. Wij spraken niet over gezondheid. Die was vanzelfsprekend erg belangrijk. Onthouding bevorderde die en werd dus ook als vanzelfsprekend aanvaard. Maar het aanschouwen en het bestrijden van de maatschappelijke ellende als gevolg van drankgebruik voerde de boventoon. Dat JVO-ers en dienstweigeraars weerzin hadden tegen de ontwikkeling van de jeugd volgens de padvinderij, die later verengelsd scouting genoemd werd, is een ander onderwerp. Wel kan ik verklappen dat zij daarin de militaire achtergrond ontdekten en de kunst van overleven in de wildenis door Britse soldaten in Zuid Afrika tot een spel maakten met uniformen, rangen e.d., dat opvoedkundig werd beschouwd.
 
Alcohol in de Bijbel.
Helaas kan ik in de Bijbel geen ondersteuning vinden voor ons belangrijkste ideaal: het bevorderen van een alcoholvrije maatschappij. Er staat in Gods Woord (behalve voor Nazireeërs, zie Numeri 6) geen verbod voor Joden en Christenen op het gebruik van alcoholhoudende dranken. Het enige wat ons daarin tegemoet komt zijn enkele teksten die “misbruik” van alcohol afkeuren. Deuteronomium 14:26 meldt zelfs over het geven van tienden, dat zij daarmee in de dichtsbijzijnde stad met o.a. wijn en drank ten overstaan van God een feestmaal mogen aanrichten. Over gevaar van het gebruik voor de persoonlijke en maatschappelijke gezondheid wordt niet gesproken. Toen God vond dat de mensheid het met zijn gedrag totaal verbruid had bij Hem, vernietigde Hij het leven op aarde door een grote overstroming. Hij liet echter nog één overgebleven goed mens Noach, die God als zijn vriend beschouwde, zijn gezin en dieren de ramp overleven. Hij bouwde een ark voor zijn gezin en elk dierenpaar en na 40 dagen viel de aarde weer droog. Hij gaf daarmee de mensheid een nieuwe kans. Het gezin kon de aarde weer bewerken om zich met vreugde en geluk van voedsel en drinken te voorzien. Omdat een gewaarschuwd mens voor twee telt, zouden zij niet weer in de vorige fouten vervallen. Maar wat legde het gezin onder leiding van Noach als eerste op de herstelde aarde aan? Een “wijngaard”, en zijn dochter vond hem op een gegeven moment dronken en naakt in zijn tent liggen. Kortom: er zijn honderden teksten te vinden waarin wijn en wijngaard voorkomen, maar nooit met het gebod daarvan niet te drinken. In tegendeel: het gebruik werd zelfs aangeraden tegen depressie en andere kwalen en als bevordering van vreugde. Het eerste wonder dat Jezus verrichtte was water veranderen in wijn. Een overigens zeer sympathieke predikant verkondigde in de jeugdgroep dat het woord wijn in de Bijbel moest gelezen worden als “most”, ongegiste druivensap. Een leugentje om bestwil… Kon ik inkomen, want op mijn voorstel richtte ik met de landelijk jeugdleider van de Adventkerk, Dirk Vink, de Bond Onthouding Tabak en Alcohol, BOTA, op.

Advent
Het kwam mij goed uit dat veel Adventisten, met wie ik geestverwantschap voel, geen alcoholhoudende dranken gebruiken. Zij stelden met mij vast dat de kans op verslaving zo groot is dat het gevaar voor de volksgezondheid te groot is. Een mens dat een goed gedrag toont, kan door het gebruik als een blad aan een bom omslaan tot een moordwerktuig. Na een dodelijk verkeersongeluk wordt dikwijls alcoholgebruik als oorzaak aangewezen. Sommige gemeenschappen als de ZDAdventkerk stellen geheelonthouding als eis voor het lidmaatschap van hun kerk. (Kerkelijk handboek van de ZDA blz. 34-35). Zo zijn er meer opgelegde plichten. Bij het ontstaan van die gemeenten werd zelfs gesteld dat het lid zijn van die gemeente de enige kans op behoud was.
 
Geloofswaarheden
Tussen het stapeltje boeken naast mijn zithoek ligt het kerkelijk handboek van de Adventkerk. Op de bladzijden 26 t/m 37 staan de 28 fundamentele geloofswaarheden van de Zevende-dags Adventisten. In de inleiding staat: “Een herziening van deze punten mag verwacht worden tijdens een Generale Conferentie als de kerk door de heilige Geest tot een beter verstaan van de Bijbel wordt geleid of betere woorden vindt om de leer van Gods heilig Woord uit te drukken.” Op de pagina’s 51 t/m 52 staan de belijdenisvragen en als aanvulling daarop een alternatieve doopgelofte, inhoudende de tot 6 verkorte belijdenisregels. Die staan op het certificaat dat overreikt wordt na de doop. Hierna is hij/zij lid van de Adventkerk. Hoewel vele dopelingen de reikwijdte van bepaalde geloofswaarheden niet volledig zouden kunnen beseffen, wordt geloofd dat zij die al groeiende in het geloof deze meer en meer zullen onderstrepen en aan niet- en andersgelovigen als waarheidspunten overbrengen. Dan komen de kleine en grote botsingen. Want wat de één juist vindt, vindt de ander onjuist. Zo las ik dat 8 van de 10 mensen in het bestaan van God geloven. Vraag is natuurlijk: welke god. En hoe is dat geteld? Zo schreef een krant dat er alleen al onder de protestanten 41000 tot 43000 verschillende richtingen zouden bestaan. De getallen verschillen elkaar maar 2000 soorten…. Voorts heeft men vastgesteld dat “nagenoeg” elke Christelijke groep weliswaar het geloof in Christus als Verlosser als overtuiging hebben en het bewaren en uitvoeren van de tien geboden in het vaandel heeft staan. Maar elke groep achtte het nodig iets van de Joodse (Hebreeuwse) Bijbel eraan toe of te doen. In het Nieuwe Testament zie je dat de apostelen die allen joden waren, worstelden met het vraagstuk wat je nu wel en wat niet uit de joodse wetten moest overnemen.
 
Joodse wetten
De besnijdenis was er één van. Je kunt niet zeggen dat God zich met het scheppen van de jongetjes zich op één punt, het maken van de voorhuid aan zijn geslachtsdeel, zou hebben vergist en dat hij het uitsluitend aan Zijn volk had overgelaten dat te repareren. Dat het uit oogpunt van hygiëne moest gebeuren lijkt me ook onwaarschijnlijk. Kregen ze daarna minder kans op blaasontsteking en geslachtsziekten? En de meisjes dan? Hadden die minder last van die kwalen? Was het in die tijd en omstandigheden tijdelijk noodzakelijk? Waarom passen de Joden en Moslims het dan nog toe? De laatsten zelfs bij meisjes. En hoe moest en aan wie (uitsluitend aan priesters?) getoond worden, dat je besneden was en dus niet bij die gruwelijke onbesneden “onreine” heidenen behoorde? Hoe ook, de christenen, waartoe ook heidenen (niet Joden) gingen behoren, schaften die gondsdienstige wet af. Het was in het Oude Testament, de Joodse Bijbel, al door de profeten gezegd dat het niet om de uiterlijkheden ging maar om het gedrag waarmee men moest aantonen dat je van God en je naaste hield. In het Nieuwe Testament werd dit benadrukt met de woorden “besnijdenis van het hart”. De lichamelijke besnijdenis was dus een symbool van wat met de geest moest gebeuren. De overeenkomst tussen die beide besnijdenissen is dat God ons uitnodigt om vrijwillig tot Hem te komen. Je bekeren moet je zelf doen. Ook die besneden waren in het lichaam moesten later kiezen of ze Hem wilden dienen of niet. Hier blijkt, dat alle symbolen en gelijkenisen, op bepaalde punten niet de gehele werkelijkheid bedoelen te zijn. Wij noemen dat wel een ezelsbruggetje om op een bepaalde gedachte te komen. Besnijdenis van lichaam of hart heeft de bedoeling dat je verklaart een kind van God te zijn? Dat kan een kind van acht jaar immers niet belijden? 613 wetten Maar dat is nog niet het grootste probleem; bij het ontstaan van elke groep Christenen werden door de pionniers, de oprichters, gezegd dat zij door de overname van één of meer van die Joodse wetten de enige echte waarheid hadden en de anderen valse dwaalleraars waren. Alles weer met teksten aangetoond. Alleen als je tot hun groep behoorde bleef je behouden. Je moest bovendien “lid” van die groep zijn. Zolang je slechts “bezoeker” van de bijeenkomst was werd je “vriend” genoemd in plaats van broeder of zuster, en als dat wat lang duurde dan was je zoekende en dwalende en een gevaar voor hun gemeenschap. De pionniers waren immers, net als de profeten, door wonderlijke gebeurtenissen en het ontdekken van geloofswaarheden, geroepen om het volk dat hen gehoorzaamde, tot het eeuwige leven te leiden? Zij werden in grote dankbaarheid aan God geëerd en geprezen. Ook na hun dood werden hun geschriften uitgegeven en daaruit geciteerd in onderricht en prediking, als enige juiste uitleg van de Bijbel. Nederig gezegd: een klen licht dat op het grote licht schijnt. Echter: steeds zeggen de bijbelschrijvers dat geen mens volkomen goed is. Dus zijzelf en de profeten ook niet. Als er staat: “De Here zegt”, dan kan je dat daarom niet anders opvatten dan dat de schrijver dat “meent” met de beste bedoelingen ter wereld. Het gaat erom dat je een uitspraak in de Bijbel vergelijkt met uitspraken over hetzelfde onderwerp in de Bijbel.
 
Leden en bezoekers nu
De meeste christenen van andere kerken, zelfs van de katholieke kerk, aanvaarden al jarenlang met grote tolerantie het bestaansrecht van de Adventkerk op grond van genoemde geloofswaarheden en belijdenisvragen. Zij geven zelfs toe dat de Sabbatsviering op zaterdag “eigenlijk” juist is. Maar zij laten daarop als vergeeflijke verontschuldiging volgen dat zij nu eenmaal volgens familietraditie in een andere kerk zitten en die trouw willen blijven. Adventisten gunnen hen van de weeromstuit ook het christen zijn van hen. (Ik hoop dat ik met deze ervaring niemand beledig.) Als er wederzijds een respectvolle discussie ontstaat komen pas argumenten naar voren. Mijn knappe, jonge buurvrouw is Moslima, maar ze draagt geen hoofddoek en zegt dat ze niets meer aan het geloof doet. Hoeveel Katholieken en Protestanten heb ik dat al niet horen zeggen. Natuurlijk zullen scherpslijpers addertjes onder het gras ontdekken. Zo luidt punt 7 van de belijdenisvragen van de Adventbeweging: “Gelooft u dat uw lichaam een tempel van de heilige Geest is en dat u God moet eren door u te onthouden van alcoholische dranken, tabak en elke vorm van onrein voedsel?” En hier komt om de hoek kijken wat ik “het elfde gebod" noem. Zo heeft iedere christelijke gemeenschap zijn elfde gebod en meer geboden die niet in de “10 Woorden” voorkomen, noch door Chritus als voorbeeld ter navolging worden voorgeleefd. Met de twee teksten in Openbaring 12:17 en 14:12, waarin het volk van God aangeduid wordt als die zich aan de geboden Gods houden en het geloof van Jezus, acht ik voldoende door God aangetoond wat Hij van het gedrag van degenen verwacht die Hem als hun Schepper en Onderhouder erkennen. De Bijbel waarschuwt geregeld daaraan niets af of toe te doen.
 
Vegetarisme
Voor vegetarisme is ook geen Bijbels argument te vinden. Een van de t.v. bekende presentatrice, lid van de Adventkerk, kwam als preek, die eigenlijk een lezing was, eens vertellen dat het voedsel dat de eerste mensen na de schepping werd aanbevolen, volgens Genesis 1:29, de zaden en vruchten van planten en de bomen waren, en dat zou dus ook voor de mens van nu moeten gelden. En, zo vervolgde zij, wat zou daarom het voedsel op de nieuwe aarde zijn? De vraag is haar beantwoorden verwachtte zij natuurlijk. Natuurlijk zijn bij elke stelling vragen te plaatsen. God gaf het eerste mensenpaar dierenvellen om zich mee te kleden. Weliswaar wordt er een mooie gedachte aan gekoppeld: voor de overtreding van de levengevende wet moest leven worden geofferd om alzo God zich met de mens verzoenende. En God zelf bracht dat offer door een dier, ook zijn schepsel, het leven te ontnemen in plaats van dat van de mens. Met zijn kleding werd hem eraan herinnerd hoe dodelijk het is Zijn levensregels te overtreden. Een constructie waarvoor enig nadenken wordt gevraagd. Wat God vervolgens met de rest van het dier deed, staat niet geschreven. Dat bij de Joodse offerdienst het gehele dier verbrand moest worden, kan je enig idee geven. Maar elke maaltijd, vooral een feestmaal, was vlees als voedsel toch het hoogtepunt. Toen Abraham drie engelen ontving, waarvan gezegd wordt dat één van hen Jezus was (allen even tot mens getransformeerd), liet hij direct voor hen een mooi, mals kalfje klaarmaken en zij aten het. (Genesis 18:7). Hoezeer ik ook met het vegetarisme sympathiseer en mij het dierenwelzijn ter harte gaat, alsmede de argumenten voor economie en milieu onderschrijf, ik meen ook de problemen die daarmee gepaard gaan te kennen. Niet in elke streek en niet voor elk mens is een vegetarisch dieet mogelijk of geschikt en zeker niet als Gods eis op te leggen. Gezond oud worden Zag jij ook eind oktober in een praatprogramma de twee fitte, vrolijke honderdjarigen en de negentigjarige nog in functie zijnde huisarts? Ze verklaarden het bereiken van hun leeftijd geen verdienste te vinden. Jawel, lichamelikjk, geestelijk en sociaal in beweging blijven, maar de oorzaak zagen te in hun familie. De dame had een moeder en een zuster die honderd waren geworden. Ze dronk regelmatig een wijntje. (O, daar gaat mijn principe!). Wel hadden beiden nooit gerookt, maar ze kenden leeftijdsgenoten die elke dag een sigaartje of sigaretje rookten. Al eerder had een dokter desgevraagd als advies gegeven: goede voorouders kiezen… Zo’n oude heer zei: elke dag een banaan en een pijnstiller. Dito oude zwemster zei vanuit het bad: nooit groenten eten. Mijn oude ex EHBO-instructrische verklaarde dat zij nooit warm eten at, alleen brood. N.B.: zij was hoofdverpleegster en zij heette “Brood”, dus klonk het voortdurend: zuster Brood. Ik herinner me de uitspraak van de oude Belg die met zijn dokter naar het praatprogramma was gekomen: houd den achterpoort goed open en laat den dokters naar den bliksem lopen. De 90-jarige dokter verbaasde zich erover dat hij bij zijn bezoek aan Italië en Griekenland zoveel sigarettenpeuken op straat zag liggen, en daar waren toch behoorlijk veel oude mensen. Dus is na de overdracht van “genen” niet voor elk volk een eenduidige oorzaak voor het ouder worden te vinden. Onlangs was in het nieuws dat in Nederland van het jaar 2000 tot 2014 het aantal honderdjarigen was verdubbeld. En de mensen met allergieën waren zelfs verviervoudigd. Een verklaring voor het laatste: als iemand eens een vieze maag kreeg na het eten van een bepaalde groente, dan was hij overtuigd dat hij daarvoor een allergie had. Voorts trekt hij dezelfde conclusie uit al die adviezen die hij van internet krijgt. Maar na onderzoek was er geen allergie te bekennen. Natuurlijk is gezondheid een belangrijk onderwerp. Als je een bekende ontmoet, vraag je: hoe gaat het met jou? En dan volgt een opsomming van kwaaltjes en middelen. Niettemin zijn puzzelboeken en kookboeken de best verkochte boeken. Men heeft geen verklaring voor het gevaarlijke hoge cholestorolgehalte bij de Sandinaviërs. Ook de Japanners hebben een algemene afwijking op het gebied van ouder worden, waarvan de oorzaak onbekend is.
 
Spijswetten
Tenslotte zou ik het aan Christenen opleggen van het zich houden aan de spijswet in Leviticus 11 een Elfde Gebod willen noemen. Daaraan wordt vaak “Rein en Onrein” verbonden. Er zijn mensen die van de Adventisten slechts weten dat zij de rustdag op Zaterdag houden en geen varkensvlees eten. Maar de Adventisten dragen nauwelijks kennis van al die andere dieren die volgens die wet niet mogen worden gegeten. Een ouderling zei het vreselijk te vinden dat velen niet eens wisten dat ham ook varkensvlees was. Het woord “boterham” moest daarom voor hen taboe zijn. Zie Deuteronomium 14:3-20 met een uitgebreide opsomming; maar ook hoofdstuk 12 waar vanaf vers 15 staat: “Verder mag u… dieren slachten en vlees eten wanneer u maar wilt… Iedereen mag dat, rein of onrein…”. En wat te denken van 14:21: “Laat het (onreine eten) aan de vreemdelingen die bij u in de stad wonen, of verkoop het aan de buitenlander…”. Als het ongezond was zou dat geen blijk van naastenliefde zijn. Jezus zelf zegt in Marcus 7:14 e.v.: “…Kom tot inzicht… Niets wat van buitenaf in de mens komt kan hem onrein maken, het zijn de dingen die uit de mens naar buiten komen die hem onrein maken… omdat het niet in zijn hart, maar in zijn maag komt en in de beerput weer verdwijnt”. “Zo verklaarde hij alle spijzeen rein”. Paulus zegt in Romeinen 14 dat het wel of niet eten volgens de Joodse cultus niet van belang te achten om er een twistpunt van te maken. Met als vaststelling in vers 17: “Het Koninkrijk God is niet een zaak van eten en drinken.” Vers 5: “Ieder zijn eigen overtuiging volgen”. Let wel: niet lang nadat Christus was opgenomen en het voor Zijn Joodse volgelingen een vraagstuk was. In Kolossenzen 2:16 staat: “Laat niemand u iets voorschrijven op het gebied van eten en drinken… Laat u geen geboden opleggen van raak niet en smaak niet… Het zijn menselijke voorschriften en principes over zaken die door het gebruik vergaan…”. Deze vraagstukken zijn tweeduizend jaar geleden beschreven ten tijde van de overgang of, zo je wilt, de vervulling van de symbolieken, gelijkenisssen en metaforen die op Christus en de Christelijke godsdienst doelden. Toen hadden de Christenen die uit de Joden kwamen er begrijpelijk moeite mee. Dat in varkensvlees zich veel belangrijke voedingsstoffen bevinden en de nauwkeurige dienst van de Voedsel en Warenautoriteit het eten van varkensvlees niet ontraadt, noch dat van die andere toen verboden dieren, zou al te denken kunnen geven. De dienst acht het eten daarvan niet schadelijk. Veruit de meeste Christenen beschouwen deze wet als behorende tot de cultus van de Joodse godsdienst. Wat deden die varkenshoeders daar in Israël? Toch niet alleen om borstels te maken van de haren van de zwijnen? Zo hebben alle Christelijke gemeenschappen “een elfde gebod” en zelfs meer van dergelijke geboden. Dat is als het verboden “toe en af doen” van waarom het gaat. Het zijn belemmeringen voor de eenheid. Schrale troost: andere godsdiensten kampten ook met verschillen. Gemeenschappen van welke aard ook bestaan uit mensen die elkaars mening bestrijden. Zolang ze na de discussie samen koffie kunnen drinken en elkaar niet de kop inslaan, zijn het als pogingen te beschouwen de waarheid te zoeken. Gelovigen hopen dat de mensen die eens vinden.